← Fado-concert in Alte, Algarve · Gids voor de fado-middag in Alte

Achtergrond

Wat fado betekent: lotsbestemming, saudade en de liederen die je zult horen

De naam, de sfeer en de geschiedenis van de Portugese fado in een paar heldere alinea's, zodat de inleiding in de studio aansluit bij wat je al weet.

Door Alte Fado Afternoon Guide · feiten laatst gecontroleerd

Reserveer een stoel ↗

Kort antwoord

Fado versmelt muziek met poëzie, en de naam stamt hoogstwaarschijnlijk af van het Latijnse woord voor lotsbestemming. Fado kreeg vorm in Lissabon in het begin van de 1800s en is verweven met het gevoel dat Portugeessprekenden saudade noemen, en in 2011 plaatste UNESCO het op de lijst van levende tradities wereldwijd. Een concert in Alte laat je die traditie horen in een zaal zo klein dat je elke ademhaling meekrijgt.

Fado in zes feiten

OnderwerpWat de bronnen zeggen
Betekenis van het woordHoogstwaarschijnlijk Latijns, afkomstig van het woord voor lot
HomeLissabon, waarbij Coimbra zijn eigen stijl ontwikkelt
Vroegste sporenDoor een historicus gedateerd in de jaren 1820
SfeerVerbonden met saudade, een melancholisch verlangen
BegeleidingDe Portugese gitaar plus een akoestische gitaar met stalen snaren
ErfgoedstatusIn 2011 door UNESCO erkend

Een woord met twee betekenissen

Wikipedia plaatst de oorsprong van de naam in het Latijn, in het woord voor lot. Dat is van belang, want songteksten spelen vaak met die overlap: één woord duidt een muziekstijl aan en tegelijk het noodlot dat niemand kan ontlopen. Wanneer een zangeres in een kleine zaal een lot bezingt waaraan ze niet kan ontsnappen, is die woordspeling geen versiering. Ze hoort bij waar de vorm over gaat.

Saudade, het gevoel eronder

Zwart-wit persfoto van Amália Rodrigues in een donkere jurk, zingend bij een microfoon
Amália Rodrigues op het podium, op een persfoto uit het bezit van het Nederlandse nationale archief. · Photo: Anefo, CC0, via Wikimedia Commons

Het bekendste woord dat met fado wordt geassocieerd is saudade. Wikipedia omschrijft het als een weemoedig, diep nostalgisch verlangen naar een persoon of iets dat geliefd is maar verdwenen, vaak met het vermoeden dat het niet terugkomt. Het artikel verbindt het woord met het Latijnse woord voor eenzaamheid en treft het aan in dertiende-eeuwse Portugese teksten zoals de Cancioneiro da Ajuda. Dezelfde pagina noemt saudade en fado verweven begrippen in de Portugese cultuur en stelt dat saudade geen directe Engelse vertaling kent. Je hoeft het niet te definiëren om het te voelen; het komt vaak in de pauze waarin een regel eindigt.

Waar fado vandaan komt

Over de oorsprong wordt getwist. Wikipedia situeert het begin van fado in Lissabon in de eerste decennia van de negentiende eeuw. Historicus Rui Vieira Nery houdt het op de jaren 1820 en merkt op dat mondelinge overleveringen niet verder teruggaan dan de jaren 1820 of 1830. Het genre zou zijn ontstaan in de Lissabonse wijken Bairro Alto, Mouraria en Alfama. Andere theorieën wijzen op een Braziliaanse musicus uit het midden van de achttiende eeuw, op middeleeuwse liederen, op Moorse invloed of op Afrikaanse zeemansgezangen. Het artikel acht geen van die verklaringen volledig overtuigend en suggereert dat fado uit oudere genres is voortgekomen. Met andere woorden: niemand kan één geboorteplaats aanwijzen, en een goede gastheer zal je dat ook vertellen.

Twee steden, twee stijlen

Lissabonse fado is de variant die de meeste bezoekers kennen, begeleid door de Portugese gitaar en een tweede gitaar. Coimbra-fado is verbonden met de universiteit, heeft een eigen stemming en klank en werd van oudsher door mannen in studentenpij gezongen, vaak als serenade na het vallen van de avond. Wikipedia voegt toe dat Coimbra-zangers in de jaren 1950 zich tot ballades en poëzie wendden als stil protest tegen het regime van Salazar. Het concert in Alte claimt geen van beide, en welke stijl Renata Violetta zingt blijft open, dus het praatje vooraf is je beste gids.

Hoe een voorstelling doorgaans aanvoelt

Een fadolied is meestal een solostem met spaarzame begeleiding. Wikipedia wijst op rubato, het mee- en tegengeven van tempo waarbij de begeleiding bij het einde van een frase stopt terwijl de zangeres een toon aanhoudt, en merkt op dat de harmonie majeur of mineur kan zijn, in tweedelige maat of in walsmaat. Het gevolg in een kleine zaal is dat stilte deel wordt van de muziek. Het publiek wordt geacht te luisteren, en juist die verstilling zorgt ervoor dat de aangehouden tonen dragen.

Van tavernes tot werelderfgoed

UNESCO beschouwt fado als een podiumkunst die muziek met poëzie verweeft en vooral in de gemeenschappen van Lissabon wordt beoefend. Als ingrediënten noemt het gezongen dansen uit Afrika en Brazilië, lokale liederen en dansen, plattelandsdeuntjes meegebracht door mensen die naar Lissabon verhuisden, en de stadsliederen van het vroege 19e eeuw. In 2011 erkende het de traditie op zijn register van levend erfgoed. De registratie noemt drie soorten vertolkers: professionals op het podium, zangers in kleine fadohuizen en amateurs in buurtverenigingen. Die verspreiding van taverne tot concertzaal is de reden waarom een studio voor twaalf personen als een oprechte setting geldt en niet als een gimmick.

Waarom Amália Rodrigues steeds weer opduikt

Volgens de vermelding omvat het concert stukken uit het repertoire van Amália Rodrigues. Dat is een voor de hand liggende keuze. Ze werd in 1920 in Lissabon geboren, verwierf de titel Koningin van de Fado en krijgt van Wikipedia de eer dat niemand meer heeft gedaan om het genre in het buitenland populair te maken. Haar professionele debuut in een fadotentoonstelling dateert van 1939, en haar opnames droegen de muziek ver voorbij Portugal. Als een zangeres haar liederen opneemt, plaatst ze zich in een traditie, en vaak zult u de aantrekkingskracht van de melodieën herkennen, ook al zijn de titels nieuw voor u.

Veelgestelde vragen

Is fado altijd treurig?

De gangbare thema's zijn onder meer saudade, nostalgie en jaloezie, maar volgens de vermelding bestrijkt dit concert zowel melancholische als moderne stukken, dus verwacht enige variatie.

Wat betekent saudade?

Het pijnlijke gemis van een persoon of ding dat ooit dierbaar was. Het Engels heeft geen exact equivalent.

Wanneer begon fado?

Een historicus situeert het in het Lissabon van de jaren 1820, al blijven de wortels omstreden.

Reserveer een stoel ↗

Bronnen

  1. Wikipedia’s long article on the fado genre — checked for this guide
  2. Wikipedia’s explanation of the word saudade — checked for this guide
  3. UNESCO’s record of the fado tradition — checked for this guide
  4. Wikipedia’s biography of the singer Amália Rodrigues — checked for this guide
  5. The Lisbon fado museum’s English-language site — checked for this guide
  6. The concert’s own page on GetYourGuide — checked for this guide
Reserveer een stoelGratis annuleren · Nu reserveren, later betalen